Żołnierska droga Józefa Pelca

Przez ponad siedem godzin jego żołnierze powstrzymywali natarcie dwóch niemieckich dywizji na Lubliniec. Tydzień później major Józef Pelc poległ, według przekazów do końca walcząc przy karabinie maszynowym. Zanim jednak zapisał się w historii kampanii wrześniowej, był uczniem łańcuckiego gimnazjum, utalentowanym sportowcem i wychowawcą młodzieży.

Józef Adolf Pelc urodził się 25 stycznia 1898 r. w Rudkach pod Samborem, jako najstarszy z siedmiorga dzieci Ignacego i Franciszki z Cebulaków. Dorastał w Łańcucie, skąd pochodzili jego rodzice. Dzieciństwo chłopca naznaczyła rodzinna tragedia – matka zmarła podczas porodu ósmego dziecka. Ojciec ożenił się ponownie, a z drugiego małżeństwa urodził się Zbigniew Pelc, późniejszy autor książki „Mój Łańcut”, przyrodni brat Józefa.

Rodzinna fotografia Ignacego i Franciszki z dziećmi, 1911
Józef stoi w mundurku gimnazjalisty
ze zbiorów Alicji Pelc

Józef ukończył łańcucką szkołę ludową, a następnie Cesarsko-Królewskie Gimnazjum Realne, w którym w 1916 r. zdał maturę. Już jako gimnazjalista należał do drużyny skautowej i Sokolej Drużyny Polowej, poznając tajniki musztry, taktyki i strzelania. W kręgu jego zainteresowań znalazła się także muzyka – był 1/12 składu gimnazjalnego klubu... mandolinistów.

Na prawdziwe pole bitwy trafił jeszcze w roku matury. W maju 1916 r. wcielono go do armii austriackiej i wysłano na front wschodni, na Wołyń. Później, już jako podporucznik i dowódca plutonu, walczył na Bałkanach i we Włoszech. Wojna pozostawiła ślad nie tylko w jego życiorysie, ale i zdrowiu – przebyte malaria i tyfus dawały o sobie znać jeszcze przez lata.

Józef Pelc w mundurze armii austriackiej
ze zbiorów Alicji Pelc

Gdy w listopadzie 1918 r. w Jarosławiu zaczęto formować polski pułk piechoty, Pelc zgłosił się na ochotnika. Walczył na froncie polsko-ukraińskim, a w 1920 r. przeciw bolszewikom. Dowodził plutonem karabinów maszynowych, został ranny, zmagał się z chorobą, lecz wracał do służby. Za odwagę otrzymał liczne odznaczenia, w tym trzykrotnie Krzyż Walecznych.

Po wojnie pozostał w armii. Służył w 35. Pułku Piechoty, od 1922 r. stacjonującym w Łukowie, gdzie dowodził kompanią ciężkich karabinów maszynowych. W 1924 r. awansował na porucznika, a rok później poślubił Marię Kurkowską. Doczekali się dwóch synów: Jerzego (1927) i Janusza (1931).

Maria i Józef
ze zbiorów Alicji Pelc

W wojskowym mundurze Pelc odnajdywał się równie dobrze na polu bitwy, jak i na stadionie lekkoatletycznym. Był znakomitym sprinterem, wicemistrzem armii polskiej w biegu na 100 metrów. Po kursie wychowania fizycznego, na który skierowano go w 1926 roku, został wychowawcą i wykładowcą Korpusu Kadetów w Rawiczu. Awansował na kapitana.

ze zbiorów dr. Andrzeja Borcza

Kolejnym etapem jego kariery był Lubliniec i 74. Pułk Piechoty, gdzie dowodził kompanią i odpowiadał za rozwój sportu. Z jego działalnością wiązał się rozkwit pułkowych sekcji sportowych, organizacja zawodów i szkoleń. Sam uczył żołnierzy m.in. boksu, szermierki i jazdy konnej, a do aktywności fizycznej zachęcał także mieszkańców miasta i powiatu. W 1935 r. otrzymał stopień majora i dowództwo I batalionu 74. Górnośląskiego Pułku Piechoty.

1 września 1939 r. przyszło mu zmierzyć się z przeciwnikiem o ogromnej przewadze. Jego batalion bronił pozycji wokół Lublińca. Jak ustalił historyk IPN Adam Kurus, żołnierze Pelca przez ponad siedem godzin powstrzymywali natarcie głównych sił dwóch niemieckich dywizji piechoty, zadając im dotkliwe straty. Jeszcze tego samego dnia majora przedstawiono do odznaczenia Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari. Do odznaczenia zgłoszono również cały batalion 7. Dywizji Piechoty – jedną z pierwszych, być może nawet pierwszą, w Wojsku Polskim podczas kampanii wrześniowej.

Józef Pelc
ze zbiorów Alicji Pelc

Po odwrocie spod Lublińca batalion wycofał się pod Częstochowę, gdzie 3 września znalazł się w niemieckim okrążeniu. W krwawych walkach żołnierzom udało się przebić przez pierścień wroga. Rozproszone oddziały ruszyły w kierunku Koniecpola i Włoszczowej, a Pelc nie zaprzestał walki, obejmując dowództwo batalionu zbiorczego.

Ostatnie dni jego życia odtworzono dzięki relacji żołnierza 74. Pułku Piechoty Teodora Musioła, poszukiwaniom Jerzego Pelca Piastowskiego i badaniom Adama Kurusa. Według tych ustaleń major poległ 8 września 1939 r. w lasach pod wsią Dąbrowa, niedaleko Ciepielowa. Miał do końca obsługiwać jeden z ciężkich karabinów maszynowych.

Na pośmiertny awans przyszło mu czekać 85 lat. W listopadzie 2024 r. decyzją ministra obrony narodowej Józef Pelc otrzymał stopień podpułkownika. O uhonorowanie stryja zabiegał Mieczysław Pelc. 

Józef Pelc stoi pierwszy z prawej
ze zbiorów Alicji Pelc

11 listopada 2025 r. Józef Pelc symbolicznie powrócił do Łańcuta. Na budynku I Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza odsłonięto tablicę poświęconą dawnemu uczniowi. Temu samemu, który ponad sto lat wcześniej uczył się tu historii, nie wiedząc jeszcze, że kiedyś sam stanie się jej częścią.

Na wystawę zdjęć, dokumentów i pamiątek dotyczących podpułkownika Józefa Pelca zapraszamy do Czytelni Zbiorów Regionalnych Miejskiej Biblioteki Publicznej w Łańcucie do 30 listopada.



Komentarze